Enterokoki (Enterococci, paciorkowce kałowe)

Enterokoki (Enterococci, paciorkowce kałowe) – rodzaj Gram – dodatnich, względnie beztlenowych ziarniaków z rodziny Enterococcaceae – stanowią naturalną florę przede wszystkim jelit ludzi i zwierząt, ale też w niewielkiej ilości jamy ustnej, dróg płciowych oraz skóry. Ich obecność stwierdza się również często w wodzie, ściekach i żywności.

Pomimo nieznacznego udziału we florze przewodu pokarmowego (niecały 1% mikroflory jelita grubego), a także niskiej zjadliwości wciąż obserwuje się wzrost znaczenia klinicznego tych oportunistycznych patogenów, bowiem zachwianie równowagi układu gospodarz – komensal może prowadzić do przemieszczenia się drobnoustrojów z miejsca ich typowego bytowania, a co za tym idzie kolonizacji innych obszarów organizmu, skutkującej rozwojem licznych infekcji.

Spośród blisko 30 gatunków zaliczanych do rodzaju Enterococcus czynnikami etiologicznymi większości zakażeń, w tym zakażeń szpitalnych, są Enterococcus faecalis (70-90% zakażeń enterokokowych) oraz Enterococcus faecium (5-25%). Nie bez znaczenia pozostają także właściwości chorobotwórcze innych, niedocenianych wcześniej ze względu na małą liczbę infekcji i niski potencjał zakażeń szpitalnych, przedstawicieli enterokoków: E. gallinarum, E. casseliflavus, E. avium (udział w zakażeniach krwi), E. durans (zapalenie żołądka), E. hirae (zapalenie wsierdzia), E. raffinosus (zapalenie szpiku), E. gilvus (zapalenie woreczka żółciowego), czy E. pallens (zapalenie opłucnej).

Nazwa „enterokoki”, określająca grupę jelitowych Gram – dodatnich ziarniaków, po raz pierwszy została użyta w 1903 r. przez Thiercelina i Jouhauda. W latach 30-tych XX w. drobnoustroje te zostały zaklasyfikowane do serogrupy D paciorkowców β-hemolizujących wg. Lancefield. Większość enterokoków typuje się surowicą anty-D – reakcja z kwasem glicerolotejchojowym zlokalizowanym w ścianie komórkowej; niektóre – surowicą anty-Q (reakcja z antygenem wielocukrowym).

W preparatach mikroskopowych, przygotowanych z hodowli płynnych bądź stałych, kuliste/owalne komórki najczęściej układają się w pary lub tworzą krótkie łańcuszki, choć mogą występować także pojedynczo. Ponadto nie posiadają rzęsek (z nielicznymi wyjątkami) i nie wytwarzają przetrwalników ani typowych otoczek (z wyjątkiem niektórych szczepów).
Enterokoki, podobnie jak paciorkowce, są drobnoustrojami katalazo-ujemnymi, wymagającymi do wzrostu podłóż wzbogaconych w krew bądź surowicę – na podłożu agarowym z dodatkiem 5% odwłóknionej krwi wyrastają w postaci szaro-sinych, okrągłych, mazistych kolonii o regularnym brzegu i wielkości ok. 1 mm, zdolnych do wywoływania hemolizy krwinek typu α, β lub γ (brak). Rosną także na „płytce krwawej” zawierającej 0,1% fioletu krystalicznego (hamuje wzrost innych ziarniaków Gram+).
Metabolizm enterokoków opiera się na procesie fermentacji (cykl EMP), w wyniku którego z glukozy powstaje kwas mlekowy. Fenotypowo zdolność np. E. faecalis do rozkładu m.in. glukozy przejawia się we wzroście na bulionie cukrowym – po 24h inkubacji w 37 ºC rozwój bakterii prowadzi do powstania osadu na dnie probówki z podłożem.
Duża tolerancja na temperaturę, pozwalająca na wzrost w szerokim jej zakresie (10-45 ºC), przeżywalność w temp. 60 ºC w ciągu 30 minut, zdolność wzrostu w środowisku o pH > 9 oraz halotolerancyjność (wzrost na podłożach z dodatkiem 6,5% NaCl) to cechy diagnostyczne odróżniające enterokoki od innych Gram+ ziarniaków, szczególnie paciorkowców.
Ponadto ich charakterystyczną właściwością jest przeprowadzanie hydrolizy eskuliny oraz oporność na wysokie stężenia soli żółci. Na podłożu Bile Esculin Agar, zawierającym m.in. 40% soli żółci jako składnik selektywny (hamuje wzrost większości drobnoustrojów), w wyniku rozwoju bakterii (czarne kolonie) dochodzi do rozkładu eskuliny (czynnik różnicujący) do eskuletyny, która wchodząc w reakcję z obecnymi w podłożu jonami żelaza tworzy ciemnobrązowy kompleks, co z kolei skutkuje charakterystycznym zaciemnieniem podłoża.
Cechą wspólną dla wszystkich gatunków enterokoków jest fakt, iż rosną one na podłożach zawierających 0,05% tellurku potasu.

W diagnostyce zakażeń na tle enterokokowym, a szczególnie w celu ilościowego oznaczania bakterii głównie w wodzie, wykorzystuje się także podłoże Slanetza, na którym wzrost drobnych, ciemnoczerwonych kolonii, świadczący o redukcji zawartego w podłożu chlorku 2,3,5-trifenylotetrazoliowego (TTC) do nierozpuszczalnego czerwonego barwnika – formazanu, wskazuje na obecność paciorkowców kałowych w badanym materiale. Jednakże ze względu na możliwość rozwoju także innych bakterii np. E. coli, wyrosłe kolonie należy poddać dalszemu badaniu (posiew na wspomniane podłoże z żółcią i eskuliną).
Warto również wspomnieć o zdolności rodzaju Enterococcus (z wyjątkiem niektórych gatunków) do enzymatycznej (rola aminopeptydazy pirolidonylowej) hydrolizy β-naftylamidu-L-pirolidonylu (PYR), w czasie której uwolniona β-naftylamina reaguje z barwnikiem diazowym (p-dwumetyloaminoaldehydem cynamonowym) tworząc różowo – czerwony precypitat, świadczący o dodatnim wyniku testu.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *